Arşe ve Yapımı

11. yüzyıla kadar keman arşeleri,av yayına benzer kıvrılmış bir ağaçdan ibaretti.15. yüzyıla gelindiğinde kıl ile tahtanın birleştiği yerden tutularak çalınmaya başlandı.16 ile 17. yüzyıl arasında topuk mekanizmasına benzer bir aparat geliştirildi. Ancak günümüzde kullanıldığı gibi ciddi geliştirmeyi 17. yüzyılda ilk Fransızlar yaptı.Bugünkü vidalı gerdirme sistemini buldular.Zaten sonraları da Dünya’da en iyi yay yapımcıları Fransa’dan çıktı.Bunlardan en ünlüsü ve yayın Stradivarıus’ü kabul edilen ‘’Tourte’’ (1747-1835)dur.Bugün fiatları 50.000 ile 100.000 frank arsında değişir.Tourte’dan sora gelen Fransız yay yapımcıları olarak; J.B.Vuillavme, E.Satury, Alfred Lamy, Lupot, Peccatte ve Pageot sayılabilir.Bunun yanında İngilizlerde T.Tubbs ve Hill (19.y.y) Almanlarda Numberger ve Herman Richard Fhreschner (19.y.y) İsviçrelilerde Pierra Yidudez gibi ünlü yay yapımcıları da vardır.

 

1750 yılına kadar keman yapan yayını da birlikte yapardı.Ancak daha sonra ayrı bir uzmanlık dalı oldu.Bugün ,daha çok ünlü kemancılar yukarda isimlerini saydığımız ünlü Fransız lüthierlerin yaylarını kullanırlar.Fakat günümüzde çağdaş bir yay 5000 franga da alınabilir.

 

Keman yayı ‘’pernambuco’’(fernanbuk) ve brasil ağaçlarından yapılır. Fernanbuk ağacı kiremit rengi olup brasil ağacı da kahverengi renktedir.Ancak kaliteli yaylar bu ağaçlardan yapılır.Çünkü fiat olarak pahallı olup bulması da zordur.Kalitesi düşük yaylar daha adi ağaçlardan yapılır.Fakat aşağıda belirtilen standart ağırlığa getirmek için biraz daha tokça(kalın) bırakılır.Bunun sebebi müzisyenlerin icra tekniklerini uygularken belli bir ağırlığa ihtiyaç hissetmelerindendir.

 

Keman yayı yapılacak tahta 1cm kalınlığında blok halinde hazırlanır.Üzerine şablon konarak çizilir ve yay sırasıyla işlenir.Önce el rendesi ile perdahlanır ve ölçüye yaklaştığında arada bir kumpasla ölçülerek kontrol edilir.Şekil olarak yuvarlak veya 8 köşeli tercih edilir.İnce temizliği de yapılan yayın, uç kısmının kıl giren yeri ve topuğun oturacağı yer oyulur.Bu kısma elde bulunan topuk alıştırılır.Topuklar genelllikle yan sanayi olarak hazır kullanıldığı gibi,bazen de elde yapılır.Bunlar; abanoz,pelesenk,fildişi vs.ağaçlardan yapılır.Keman yayının tüm bu işlemleri bittiğinde, ıslatılır ve ateş üzerinde gerekli kavis verilerek eğilir.Daha sonra kıl dahil tüm aksesuarları takılarak tartılır.Ağırlık standartları aşıyorsa yayın üzerinde ufak düzeltmelere gidilir.Aslında bu işlem yay eğilmeden yapılırsa daha garantili olur.

 

Keman yayına takılan at kıllarının en iyisi ‘’Mustang’’markalı kıldır.Anlamı ‘’beyaz aygır’’ demektir.Bunun dışında kısrak atların kuyruk kılları kullanılmaz.Sebebi , hayvanın anatomik yapısı nedeniyle çürük olmasındandır.Birde siyah kıllar kullanılmaz.Bunların da kalınlıkları eşit olmaz.Diğer tavsiye edilen kıllar;fabrikalarda yağ ve diğer maddelerden arındırılarak,keman ailesinin fertlerine göre eşit kalınlıklara getirilir ve tartılarak ambalajlanır.

 

Yayların zaman içinde kullanma hatalarından dolayı uç kısımları kırılabilir.Bunların tamirleri yapıldığında eski hassasiyetleri olmaz, çünkü yayın dengesi bozulur.Fakat yine de yayına alışmış müzisyenlerin talebi için yapılır.Bu kırıklar bir kaç çeşit olabilir.Bu tamir işlemine ‘’aşı’’ denir.

YAY YAPIMINDA KULLANILAN GEREÇLER:

1)Şablon
2)Cetvel
3)Kumpas (Ölçü aleti)
4)El rendesi
5)Bıçak
6)İskarpele
7)Kıl testeresi
8)Sistire
9)Zımpara
10)Gomalak cila