Keman Can Direği ve Eşik Yapımı

İyi bir lüthier kemanın yapısına göre eşik ve candirek hazırlamalıdır.Kemanın ses kutusu ve bu iki kısım arasında sertlik,kuruluk,ağaç cinsi ve yaşı ile ağaçların damar yapısına kadar ilişki kurulmalıdır.Ayrıca icracının aradığı ses rengi de göz önünde tutulur.

 

Can direği,ladin ağacından yapılır.Çapı 5-6mm olmak kaydıyle;çap kesitte en az 5-6 damar olmalıdır.Yani tahminen her milimetrede bir damar anlamındadır. Ancak bu her zaman böyle olmayabilr.Çünkü yukarda anlatılmaya çalışılan konbinasyonlar kurulduğunda ufak farklılıklar doğabilir.

 

Can direği genellikle Doğu Karadeniz deyimiyle,’’hartumalık’’ tabir edilen çam cinsi olan ladin ağacı ve diğer bir kaç ağaç cinsi için kullanılır. Bunun anlamı;suyuna kesilmiş ve ufak kütük halinde bulunan ağacın,bir yere diklemesine konularak balta veya keser hatta bıçak yardımı ile yarılmasıdır.Eğer ağaç aşağı kadar suları sapmadan dik olarak yarılıyorsa buna hartumalık denir ki:Bu ağaçlardan yapılan can direği güzel ses verir.Bu özelliklerde hazırlanan direğin her iki ucu alt ve üst tablanın eğimine göre kesilir.

 

Kemanın ses deliğinden sokulan ince bir çubuk tarafından kabaca ölçü alınır.Direğin boyu ne uzun olmalı ne de kısa olmalıdır.Eğer çok sıkı alıştırılırsa akort çekildiğinde ses tablası yarılır.Can direği dik olarak konulmalıdır.Bunun kontrolü diplik deliğinden bakılarak yapılabilir. Ancak en önemlisi,direğin baş damar çizgilerinin ses tablası damarlarının (sularının) ters istikametinde olmasına dikkat edilmesidir.Aksi halde her iki kısmın damarları birbirine parelel gelirse,damarlar birbirine kitlenir ve ses akışı sağlanamaz.Aslında aşağıda anlatılacağı gibi, ilk önce alıştırılan ve yerine konan eşik can direği için yer tespitini kolaylaştırır.Bu esnada eşiğin kemanın ses tablası üzerinde durması için çok hafif bir akort çekilir.Yerine yani eşiğin hemen gerisine konur.Bu hassas ayarlama esnasında can direği; basbalkona doğru çekilirse,pest sesler kuvvetlenir tiz sesler zayıflararak kontrol edileceğinden, akort çekilmiş olarak yapılır.Bu işlem sırasında lüthier’in can direği takma aleti kullanılır.Bu ince bir saç metalden kesilmek suretiyle eğilerek hazırlanabilir.Bir ucu sivri olur ve direğe saplayarak f deliğinden içeri sokmaya yarar.Diğer ucunda ise direğin ayarlama esnasında sıkştırmak için direk kalınlığında açılmış çentikler vardır.Ayarlamalar esnasında zaman zaman direk kemanın içine düşebilir.Fakat f deliğinden düşürerek aynı işlem tekrar edilir.Çok az bilinen bir yöntem de ;bu işlem esnasında direğin her iki ucunun çok hafif ıslatılmasıdır.

 

Keman eşiği akçeağaç (Acer) dan yapılır.Genellikle ağacın geniş dal kısımlarından hazırlanır. Bunun sebebi; teller çekildiğinde eşik bölgesinde oluşacak 1,5kg’a yakın basınca mukavim ağaç olmasıdır.Ancak her lüthier bu kısım ağaçdan hazırlanan eşikleri kullanmayabilir.Gövde kısmından da olsa,ağacın sert ve pullu (Özışınlı) kısmı kullanılır.Sonraki önemli faktör,çok kuru olmasıdır.Eşiklik ağaç gerekli boyuta getirildikten sonra,rende ile şevlemesine (Konik olarak) perdahlanır.

 

Keman eşiği, çoğunlukla bir yüzü daha pullu olur ki, bu kısım kuyruk tarafına bakar.Ve yine lüthier’in ismi demir stampa ile bu yüze markalanır.Eşiğin ilk ayarlaması papuçların (Ayaklarının) kesici bir bıçak ile yontulmasıyla başlar.Her kemanın ses tablasının bombesi farklı olacağından,bu bombeye uygun alıştırılır.Daha sonra eşiğin ayaklarının üst kısmında fazlalık kalırsa buralar yontarak inceltilir.Çünkü kalın ayaklarda ses akışı sağlıklı olmaz.Eşik kemanın üzerinde biraz kuyruk tarafına yatmış gibi alıştırılır.Kemanın ses tablasında eşiğin bulunduğu yere konan orta kalınlıkta bir zımpara vasıtasıyla,daha önce kabası bıçakla alınan ayaklar öne ve arkaya doğru sürmek kaydıyla hassas şekilde ses tablasının şeklini alır.Aynı zamanda bu işlem sırasında eşik hafif arkaya doğru tutulunca,yukarda anlatıldığı gibi eşik arkeya doğru meyilli olarak durur.Bunun sebebi akort çekildiğinde eşiğin öne doğru düşmemesidir

 

Şunuda belirtmek gerekir ki:İcracıların sık sık gözden kaçırdıkları bir durum vardır.Yeni eşik yaptırıldıktan sonra çalma esnasında arada bir eşiğin öne doğru yatıp yatmadığının kontrol edilmesi şarttır.Böyle bir durum gözlendiğinde, eşik iki elle (Sağlı ve sollu) arkaya doğru çekilmelidir.Aksi halde eşik uzun ömürlü olmaz,zamanla öne doğru eğilir ve öyle kalır.

 

Daha önce kıl testeresi ile kesilmiş olan eşiğin tel basan kısmı yüksek bırakılmıştır.Tel yükseklik ayarı, standartlara uygun yükseklikte olmalıdır.Ayakların alıştırma işlemi bittiğinde,sazın tuşuna (Klavyesine) konan bir mastar yardımıyla yükseklik ayarı yapılır.Çoğu lüthier’de yaylı sazlar ailesinin eşik yükseklik ve tel aralığından oluşan aparatları vardır.Bazen icracının kullanım yükseklikleri de göz önünde bulundurulabilir.Örneğin,Türk müziği kemancıları daha alçak eşik kullanırlar.Fakat çok alçak tel pozisyonlarında ‘’picikato’’denilen icra teknikleri kullanılamaz.Her zaman eşik veya kemanın diğer kısımlarında standartların dışına çıkılamaz.

 

Not:Çoğunlukla eşiklerin ‘’mi’’telinin bastığı çentiğe abanoz bir parça oyularak yapıştırılır.Çok ender olarak küçük deri parçası da yapıştırılabilir.Bunun sebebi; İnce olan mi telinin zamanla ağacı oymasını engellemektir.