Keman Yapımında Kullanılan El Aletleri

 

1)Tezgâh (Çalışma masası) : 

Lüthier tezgâhları marangozların kullandığından biraz daha küçüktür. Boyut olarak 55 –60cm ye,1- 1,20 metre çalışma alanı olarak yeterlidir.Ancak lüthierler genellikle iki tezgâh kullanırlar.Çünkü yapıştırma ve kurutma işlemleri için gereklidir.Tezgâh atölyenin güneş gören aydınlık kısmına konulmalıdır.

2)Testereler:

Keman ailesi yapımında 4 çeşit testere kullanılır.Birincisi ;büyük parçaları kesmeye yarayan 80-85cm boyunda olup,kesici dişleri çaprazlıdır. İkincisi; 40-45cm boyunda olup,daha ince dişlidir.Bu testere ufak parçaları kesmeye yarar.Örneğin;sap kısmı,iç takozlar,blok halinde bulunan eşik,baş eşik,yanlıkların uzun kalan kısımları vs. kesmeye yarar.Üçüncü testere 20-25cm boylarında olup,ucu fare kuyruğu şeklindedir.Bu çeşit testereler,1 ile 3 mm arasında kesici uçlara sahip olup bir kaç çeşittir.Bilhassa salyangoz kısmın, kaba oyma işlerinde kullanılır.Dördüncü çeşit olanlar da kıl testereleridir.Bunlara basit el dökupajı da denebilir.Kesici kılları;bir kaç çeşit kalınlıkta,değiştirilebilen testerelerdir.Kemanın; alt ve üst tablasının kenarlarını, ‘’f ‘’ deliklerini, ve eşik kısmı olmak üzere hassas ve dönemeçli kısımları kesmeye yarar

3)Bıçaklar :

Bu aletler; 1,5-2mm kalınlığında, çok iyi çelikten yapılmışdır.Sapı iki parçalı ağaçtan perçinlidir.Bu bıçaklardan 3-4 çeşit bulundurmak gereklidir.Hepsinin uç genişlikleri farklıdır. Yapılan işin hassasiyetine göre kullanılırlar.En büyüğünün ağız genişliği;2,5 cm den fazla, en küçüğü ise 6mm den dar olmamalıdır.

 

4)Rendeler:

Düz rende olarak iki çeşit rende kullanılır.Biri,büyük demir rendedir.Piyasada ‘’stanley’’markası adı altında bulunabilen İngiliz yapımı rendelerdir.Ölçü olarak 4,5,6 ve 7 numaradırlar.4 ve 6 numara uygundur. Bu rende ile; alt ve üst tablanın ek yerlerinin alıştırılması,sapın düz kısmı ve tuşun (klavyenin) üzeri düzeltilir.Tabla alıştırmada 6 numara kullanılır. Diğeri küçük düz rendedir. Dışı ağaçdan yapılmış hassas kısımları perdahlamaya yarayan el rendesidir. Boy olarak 15cm yi geçmez.Genişliği ise 3,5cm kadardır. Bıçak kalınlığı 2,5mm dir.Bu rendelerin bıçakları ağaç kama ile sıkıştırılır.Arka dip kısıma çekiçle vurulduğunda bıçak (tığ) yukarı gelir.Tığın yukarda kalan kısmına aşağı doğru vurulduğunda,kesici kısım alttaki aralıktan dışarı çıkar.Bu şekilde ileri geri istenilen yontma kalınlığına göre ayarlanır.Bu rendelerin piyasada stanley gibi ;tığ ayarlama mekanizması olan ,demirden modelleri de vardır. Son olarak kullanılan rendeler,altları düz olmayan bombeli rendelerdir.Genellikle sarı pirinçden yapılırlar. Çeşitli büyüklüktedirler.Ölçü olarak;40,50,55,65,80, ve 120mm dirler.Keman ailesinin fertlerine göre seçim yapılır.Bu rendeler;kabası oyulmuş,alt ve üst tablanın ince yontmasında kullanılır.Dış formun son şekillendirmesinde kullanıldığı gibi,kenar filatoların perdahlanması ve bu kısımlara artistit figürlerin yapılmasında da uygulanır.Bu ince işçilik için boyu daha küçük (3,5cm) rendeye ihtiyaç vardır.Bunların alt bombeleri biraz daha fazla olup,yontmalarda daha aşağı inmeye yarar.

 

5)Oyma aletleri (Oyma kaşıkları ve iskarpeleler) :

Oyma kaşıkları;çelikten yapılmış,ağız kısmı yuvarlatılmış,sap kısmına doğru kavisli olan el aletleridir.Bunlar hazır satıldığı gibi lüthier ‘in kendisi de hazırlayabilir.Bir kaç ağız genişliği ölçüsünde temin etmek gerekir.Keman için maksimum genişlik, 3,5cm yi geçmez.Ancak çello yapımında,5-6cm ye kadar çıkabilir.Boy olarak, 15cm den fazla değildirler.Bu aletler; kemanın alt ve üst tablalarının, iç ve dış oymalarında kullanılırlar.En küçük boyu;2cm ,diğeri ise 3 veya 3,5cm dir.Oyma işlemine büyük boy ile başlanır.Daha kalın yonga (talaş) çıkaracağı için,ilk kaba yontmalarda gereklidir.Ufak boyu ise, köşelerde yani diğerinin giremediği bölgelerde kullanılır.Kaşıkların yanısıra,bir de iskarpeleler vardır.Bunlar,oluklu ve düz diye ikiye ayrılır.Düz olanlar adından da anlaşıldığı gibi,düz kısımları traşlamaya ve oymaya yarar.Bilhassa,burguluk kısmının içi ve iç takozların köşelerinin kırılmasında işe yarar.Bunlar, ağız genişliği ölçüsü bakımından,1cm ile 2cm arasındadırlar. Fakat daha çok ihtiyaç hissedilen oluklu iskarpeleler;kemanın kaşıkla alınamayan ince bölgelerinde kullanılırlar.Öncelikle,salyangoz kısmı ve sapın arka figürleri içindirler.Düz iskarpeleler gibi numaralarla sınıflandırılırlar.Numara verilmesi hem ağız genişliğini,hemde ağız yuvarlağının kavis açısını belirler.Oyulan kısmın derinlik açısına ve genişliğine bağlı olarak seçim yapır.1 numaradan 4 numaraya kadar kullanılabilir.Bazı lüthierler iskarpeleleri,alt ve üst tablanın işçiliğinde de tercih ederler.Oyma takımları;normal bileyleme işleminden sonra,motora takılmış keçe vasıtasyla parlatılırlar ki,bu işlem oyma esnasında ağıcın çizilmemesini ve takımın kayganlığını sağlar.

 

6)Sistireler: 

0,8 ile 1mm arasında,çelik saç levhalardan kesilmiş aletlerdir.Bunlar çeşitli ebatlarda,düz ve yuyarlak olarak iki tip hazırlanır.Düz olanlar düz bölgeleri,yuvarlak olanlar kavisli kısımları düzeltmeye yarar.Oyma işleminden sonraki takım izlerini temizlemek ve her iki tablanın çok hassas ölçülendirilmesi için faydalıdırlar.Yani oymadan sonraki, ve zımparadan önceki kazıma işlemidir. Sırt ve ses tablası dışında,sap kısmında da bu aletlerden yararlanılır.Şekilleri;bitmek üzere olan bölgelerin çukur veya çıkıntı derecelerine göre olmalıdır.Sistirelerin bileylenmesi ayrı bir ustalık gerektirir. Sırasıyla eğe,yağ taşı ve mazgala (masat) ile yapılır.Kesici yüzeyler kılağ denilen çıkıntılardır. Yani bileyleme esnasında çelik saçdan 1/2mm taşan kesici kısımdır.Bu kılağ denilen kısım, önce eğe ile yapılır ve düzgünleşmesi sağlanır.Sonra yağ taşında bu kılağlar alınarak, tekrar yağ taşında diklemesine sürülerek yeni kılağ verilir.En son bu kılağların; mazgala ile çıkarttığı sesden dolayı, ‘’çikupala’’ tabir edilen düzeltmesi yapılır.Ve nihayet,mazgala ile sağlanan kılağ sayesinde kesiciliğin jilet gibi olması temin edilir. Bazı ustalar bu zahmetli bileyleme işlemini yapmazlar.Onlar sadece bu kesici kılağı eğeyle yaparak, bileyleme işlemini birinci sahvada bırakırlar. Ancak yalnız eğe ile bileylenen sistireler çabuk körlenir.Ayrıca yontuğu yeri çizerler.

 

7)Biley taşları: 

Bunlar volkanik kökenli taşlardır.Kesici olan tüm aletlerin ince bileyi içindir.Çünkü körlenen takımın direk olarak taşa sürülmesi ile bileylenme sağlanamaz.Daha önce eğe veya motorlu zımpara taşı ile kaba işlemi yapılan aletin kesici kısmı,bu taşlara sürmek kaydı ile tamamlanır.Taşlar biley esnasında; su,yağ veya gaz yağı ile ıslatılır ki: Bu taşın cinsini de belirler. Zira yağ taşında su ile bileyleme yapılamaz. Ayrıca taşlar gözenek itibarı ile ince veya kalın olabilir.Kalın taşlar sert kılağ, ince taşlar ise yumuşak ve kontrollü kılağ çıkarır.Düz olarak çeşitli boyutlarda olabilirler.Örneğin,15 ile 20cm boyunda ve 5 ile 10cm eni arasında olabilirler.Oyma kaşıkları ve oluklu iskarpeleler için küçük ve yuvarlatılmış el taşları hazırlanır.Bunlar elle,oluklu takımın iç ağız kısımlarına sürerek yapılır.Yağ veya gaz taşlarının, bileyleme sonrası üzerleri silinir.Aksi halde taşın üstü sıvı maddeye doyar.Yani gözenekleri tıkar ve bir sonraki bileylemelerde taşın performansını düşürür.Zamanla da taşı kullanılamaz hale getirir.

 

8)Eğeler:

Düz, balık sırtı, yuvarlak ve üçgen olarak çeşitli tiptedirler.Bunlar da dişlerinin kalınlık ve incelik çeşidine göre farklı ölçülerdedir.Kalın dişliler daha çok kaba yontmalarda kullanılır.Alt ve üst tablanın kenarlarının düzeltilmesi ve yine kenarlarının kırılması ,baş eşik ve diplik şekillendirilmesinde,salyangoz kenarlarının kırılmasında ve sap düzeltmelerinde çok ihtiyaç hissedilen bir alettir.Ayrıca ‘’f deliği’’ düzeltmelerinde de ince dişli ve küçük boyuttaki yuvarlak ve balık sırtı eğeler kullanılır. Bunlara,saatçi eğesi de denir.Eğeler, enstruman haricinde el aletleri bileylemesinde de gereklidir.Örneğin; üçgen eğeler testere bileylemesinde,düz eğeler ise sistire bileyinde kullanılır.Takım bileyi için seçilen eğeler ince dişlidir.

 

9)Nişangeç:

Keman filatolarının yerlerini çizerek markalamaya yarar.Gövdesi sarı pirinç veya alüminyumdan oluşmuşdur.İçinden hareketli olarak çıkan iki adet bıçağı vardır.Bıçaklar birer milimetre kalınlığında olup, uçları çok keskin açılmışdır.Her iki bıçak arası daha önce hazırlanmış filato kalınlığındadır. Nişangeç gövdesinin yan kısmından bu bıçakları yukarı aşağı ve yanlamasına hareket ettirecek vidaları vardır.Bu vidalarla, işaretlenecek kenarlar için ayarlama yapılır.Nişangeçler;keman için yan sanayi gereçleri üreten firmalarda bulunduğu gibi, lüthierler tarafından da daha basit veya farklı şekillerde de yapılabilir.

 

10)Ütü (Katlama demiri):

Keman yanlıklarını ve mukavemet çıtalarını eğmek için kullanılır.Yanlız keman için kullanılacaksa,eğme kısmının yüksekliği 4cm yi geçmez.Çok amaçlı kullanılacaksa,(çello için de) yükseklik en az 12cm olmalıdır.Eğim yeri, dış görünüş olarak denizaltı kulesini anımsatır. Bu kısım keman yanlıklarının kavisini vermektedir..Alt kısmı bir tabla ile sabitleştirilen ütü,tezgâha işkence ile sıkılarak çalışılır.Eğme esnasında yanlıklar ıslatılır ve kırılmaması için sabırla bükülür.

 

11)İşkenceler:

Çeşitli ölçülerde bulunan işkencelerin 15 lik tabir edilen yani boyu 15cm olanları sadece keman ve viola yapımı için yeterlidir. İşkenceler;kemanın takozlarını ,yanlıklarını ve sapın klavyesini sıkmaya yarar.Bunun dışında,alt ve üst tablanın sadece takoz yapışan kısımlarında da kullanılırlar.

 

12)Matkaplar:

Matkaplar,el ve motorlu olmak üzere ikiye ayrılır.Bu aletler delik delmeye yararlar. El matkaplarına,’’ el breyzi’’ de denir.Adından da anlaşıldığı gibi, el ile çevirmek suretiyle kullanılırlar. Ucunda delici matkap ucunun takıldığı ‘’mandiren’’ ve diğer kısmında çevirici kol bulunur. Bunun yanısıra, aynı işlemi kol kuvveti kullanmadan daha rahat ve güvenli çalışmayı sağlayan motorlu matkaplar vardır.Mandirenleri elle sıkmalı değildir.Sebebi, motor gücü daha fazla olduğundandır.Bu suretle, mandiren anahtarı ile sıkılırlar.Aksi halde delik delme esnasında, ağacın içinde sıkışabilen matkap ucu çıkabilir ki; böyle bir durum istenmeyen sonuçlar doğurabilir. Matkap kullanımı, kemanın; f deliği kesimi için kıl testeresi kılının girmesi için açılan delikde, sap kısmının burguluk içini oymayı kolaylaştırmak amacıyla, çeşitli noktalardan delmek kaydıyle çürütmeyi sağlamak için ve burguluğun burgu deliklerini delmede, ayrıca eşik kesiminde eşiğin orta figürünü kesmek için açılan delme işlemi, burguların tel delikleri açık değilse bunları delmede ve kuyruk bağının takıldığı diplik deliğini açmada uygulanır. Keman kuyrukları genellikle hazır kullanılırlar.Fakat bazen lüthier’in yapması durumunda, kuyruğun tel ve kuyruk bağı takma delikleri delmek gerekir.Matkaplar bu sayılan işlerin yanısıra kalıp ve aparat yapımlarında da kullanılır.Matkap uçları takım olarak el altında bulunması gerekir.1mm den 10mm ye kadar olan çeşit yeterlidir.Bu ölçülerin bazı buçuklu olanlarına da ihtiyaç hissedilebilir.(mesela 1,5mm gibi)Burguluk deliklerinin açılması için 5-5,5 mm matkap ucu yeterlidir.Aynı uç, kuyruk bağının geçeceği dipliğin yuvası için de geçerlidir.

 

13)Raybalar:

Keman burgu deliklerini konik olarak açmaya yararlar.Bunlar keman ve çello olmak üzere iki farklı ölçüde olurlar.Keman için olanın koniği ince, diğerinin kalındır.Daha önce burguluk kısmında açılmış olan delikler,bu yontucu aletle burguya göre konikleştirilir.Rayba; %25 koniklikte,çelikten yapılmış ve kesici kısmı bir kaç şekilde olan bir aletdir.Bir tanesi 5 veya 6 kesici köşesi olan, Diğeri ise 3 kesici köşesi olandır.En çok rağbet edileni,üçlü olanıdır. Çünkü bazen burgu delikleri biraz bozuk delinebilr.Üç kesici uçlu raybanın diğer yüzü düzdür.Takımı ileri doğru çevirmek suretiyle kullandığımız için; deliğin bozuk tarafına düz kısmını,diğer tarafına kesici kısmını denk getirerek yontarız. Örneğin burgu deliği tam dik şekilde delinememiş olabilir.Raybanın kesici kısmı,eğrilik arzeden kısmın aksi istikametinde çalıştırılırsa yavaş yavaş delik düzelmeye başlar. Tabiki arada bir burgu sokularak kontrollü yapılır.Zaten delikler daha önce bu alıştırma işlemi düşünülerek paylı delinmiştir.

 

14)Kalemtaşlarlar:

Aynı raybalar gibi keman ve çello olarak iki ölçüdedirler.Hazır olarak aldığımız burgular her ne kadar kopya freze tornalarda çekilmiş olsalar da, konik kısımları farklı veya biraz kalın olabilir.Kalemtraşla hepsi aynı kalınlığa getirilirler.Aynı zaman da koniklik derecesi rayba ile aynı olduğundan, burgu daha iyi alışır ve kayma yapmaz.Bu aletlerin üzerinde genellikle 3 farklı kalınlık arzeden konik delikler vardır. Bunlardan en kalını ve sonrasında orta kalınlığı kullanılır.Ancak eğer yukarda belirtildiği gibi kaçik delikler varsa, paylı olması açısından ,en kalın delikde traşlanırlar.

15)Sıcak tutkal kabı: 

Glüten veya boncuk tutkal da denilen; hayvan artık maddelerinden imal edilmiş olan yapıştırıcıları, eritmede kullanılan kaplardır.Bu kaplar tutkalı kaynatarak eritmeye yararlar. Bu sebeble bu tutkallara sıcak tutkal da denir. Tutkal kabı iç içe girmiş iki parçadan oluşur.Alttaki kaba su, üsttekine tutkal konur.Tutkal konan kaba da bir miktar su konarak kaynatılır.En güzeli tutkalın suyunu bir gün evvelden koymaktır.Çünkü yumuşayacağından daha çabuk erir.Kaynama esnasında koyuluk derecesine göre arada bir su ilave edilebilir.Bunun ölçüsü sabit olmadığından, bir ustadan tecrübe etmek gerekir.Çünkü tutkal koyu olursa yapıştırma esnasında donar veya ilerde açmak gerektiğinde zor açılır. Ayrıca çok kalın tutkal sesi de tutar. Eğer çok sulu olursa, parçaları birbirine iyi yapıştırmaz.Sıcak tutkal tercih edilmesinin sebebi;organik olduğundan ve tamir esnasında yapışan bir kısmı açmak gerktiğinde, alkol vasıtasıyla çözülebilir olmasıdır.Tutkal kabları; bakırdan yapılır.Sebebi kaynamış ve erimiş tutkalın, çalışma sırasında daha geç soğumasının sağlanmasıdır.Unutulmaması gereken ve bazı lüthierlerin dikkâte almadıkları bir husus da ; tutkal kabının kalaylanmamış olmasıdır. Çünkü kalaysız kablar zamanla bakır oksit yapacağından, tutkalın uzun ömürlü olmamasını ve çabuk çürümesine sebebiyet verir.

16)Can direği takma aleti:

İki farklı boyda olan, 1,5- 2mm saçtan kıvrılarak yapılmış aletlerdir. Hazır satıldığı gibi lüthier’in kendisi tarafından da yapılabilir.Bu aletler adından da anlaşıldığı gibi keman ailesinin can direklerinin takılmasında kullanılır.Bir ucu sivri olup, diğer ucu ise direğin çapına uygun çentikli kısımdır.Sivri uç;direğe yanlamasına saplanarak ,kemanın f deliğinden geçirilmek kaydıyla yerine konur. Ancak henüz istenilen yere tam yerleşmemiş direk,bu kez çentikli uç vasıtasıyla ileri, geri, sağa ve sola çekilerek ince ayarı yapılır.

17)Zımparalar: 

Ağacın ince perdahlanmasında kullanılır.Daha çok su zımparası tercih edilir.Bazen kaba yontma için kırmızı demir zımparası da kullanılır. Zımparaların kalınlıkları, yapılacak işin hassasiyetine göre değişir.Kullanım kalınlığı; 80 ile 1000 numara arasında değişir.Zımparalar üzerinde cm deki silikon adetine göre numaralandırılır.Örneğin, 80 numara zımparanın cm sinde 80adet silikon tanesi vardır.Bu zımparanın kalın olduğunu, yani kaba işler için kullanılması gerektiğinin işaretidir. Zira cm deki kum taneleri çoğaldıkça zımpara kâğıdının inceliği de artacaktır.Bu da, daha hassas ve ince temizlik işlerinde gerekli olacaktır. 400 ile 1000 numara arasındakiler: Enstrumanın cila işlemi sırasında; yağ veya gaz ile,su ile yada kuru olarak kullanılırlar.