Ney Yapımı

Ney açılacak kamışın boyu istenilen akort çeşidine göre paylı olarak kesilir. Eğer kamışta eğrilik varsa öncelikle bunun düzeltilmesi gerekir. Bunun en güzel yöntemi geleneksel olarak diz üzerinde düzeltmedir. Kamış öncelikle ıslatılır veya yağlanır. Sonra ateşin üzerinde(Bilhassa eğri olan bölümü) çevirmek suretiyle ısıtılır ve dizin üstünde aksi istikâmette hafifçe bastırılarak düzeltmeye çalışılır. Bunun için tahtadan yapılmış aparatlar da kullanılmaktadır. Kamış ateşten biraz yüksekte olmalı ve yanmaması için dikkat edilmelidir. Bunun için her ısıtma aralarında tekrar ıslatılarak nemli kalması sağlanmalıdır. Bu işlem düzelene kadar tekrarlanmalıdır. Düzeltme esnasında diz üzerinde eğerken çok dikkat edilmeli fazla zorlanmamalıdır, yoksa anında kırılabilir. Düzeltme işlemi bittiğinde kamış düz bir yere yatırılarak üzerine bir ağırlık konur veya sağlam bir iple düz zemine bağlanır ve uzun bir süre bekletilir.

Bu işlem sonunda, kamışın alt ve üst payları kesilir. Üst boğum ölçüsü başpâre yüksekliği kadar uzun bırakılır. Boğaz boğumunun yüksekliği, elimizdeki kamışın genel boğum uzunluğunun yarısından fazla veya eksik olmamalıdır. Boğaz boğumu çok kısa olursa, tiz sesleri rahat alamazsınız. Çok uzun olursa pest sesler sağlıklı çıkmaz. Bu sebeple kamışın boyu orantılı bir şekilde dikkatlice hesaplanmalıdır.

Üst boğum (Boğaz Boğumu) iç kısmı ve tam ortası ince bir bizle işâretlenerek, 8 mm lik elmas uçlu ve yüksek devirli bir matkap ile delinir. Bu matkaplar diş hekimlerinin kullandığı türden veya el tipi olan freze âletleridir. Bunlar en az 20 bin devir olmalıdır. Bu işlem kızdırılmış aynı ölçüde bir demirle veya aynı çapta uzun yuvarlak eğe ile de yapılabilir. (Bu eğelere ‘’Açkı Eğeleri’’ denir)

Daha sonra kamışın dış çap kalınlığı, boğum yükseklikleri ve et kalınlıkları ölçülerek hesaplanır. Her boğumun ayrı ölçüsü çıkarılmış olur ve bu boğumlara rastlayan iç delik çapları bu oranlara göre belirlenir. Bu, ney yapımcısının tamamen tecrübesi ile sabittir. Bu tarif iç açkısıdır ki; Niyazi Sayın Hocamıza göre bu iç delik ölçüsü, en alt boğumdan boğaz boğumuna kadar kademeli olmalıdır. Yani 10 mm başlaya iç delik boğaz boğumunda 7,5 – 8 mm ile son bulur. Tabii ki bu ölçülendirme, orta boy neyler ve belirli bir dış çap ölçüsü için geçerlidir. Zira nısfiye neylerin kalınlıkları küçüldükçe inceliceğinden, bu delikler daha küçük açılacaktır. Bu işlem de 8 mm kalınlığında, uzun kızdırılmış bir demirle veya uzun demir çubuklara kaynatılmış yuvarlak eğelerle yapılabilir. Daha sonra farklı kalınlıklardaki ney açkı törpüleri ile içi genişletilebilir. Ancak bu genişletme işlemi ile son ölçüye getirme akort âleti ile yapılır. Zirâ içi fazla açıldığında, bütün perdeler kapalı olarak üflendiğinde çıkan sesler akort olarak dik kalır.

Ney’in perdelerinin açkısına geçmeden, boğaz boğumunun başpâre yüksekliği kesilerek parazvâne ve başpâresi oturtulmalıdır. Sonra hangi ney akordu olacaksa, akort âleti ile kontrol ederek ilk üflememizi yaparız. Bunu yaparken henüz hiç bir perde açık olmadığı için, tüm perdeler kapalı olarak düşünülmeli ve ona göre ses karşılaştırmaları yapılmalıdır. Üflenilen bu seste pestlik varsa, iç açkısı kontrollü bir şekilde bir miktar daha törpülenebilir.

Ney yapımın sanatına açkı da denir. İki çeşit açkı yöntemi vardır.

 

1-Klâsik Metot Açkı:

Ney, istenilen akort ölçüsüne göre 26/26 oranına göre açılır. (Bkz.Neyin Ana Perdeleri ve Ölçüleri)Yani 26 eşit kısma bölünerek hesaplanır. Örneğin perdeler arası 25 mm ise, 25×26=650 mm olur ve bu ölçü, o akortta açacağımız neyin boyunu verir. Buna göre kamışın ön yüzü alt uçtan itibâren sırasıyla; 4,5,6,8,9 ve 10 birim olarak merkez alınarak yerleri noktayla işâretlenir. Bunlar neyin ön yüzündeki 6 perdenin yerleridir. Bu perdeler yine yüksek devirli matkapla veya özel olarak demir tornacısında yaptırılmış açkı takımları ile (Bkz.Ney Açkı Aletleri) ya da kızdırılmış demirle açılır. İlk açkıdaki perde deliklerinin çapı 8 mm yi geçmemelidir. Buraya kadar açılan tüm perdelerin akortları kontrol edilerek bir miktar daha büyütülürler. En son olarak aşîran perdesi 13 birim olarak açılır. Bu, başpâre ile birlikteki kamış buyunun tam yarısıdır.

Klasik açkı ile, sesleri sağlıklı bir ney elde etmek çok zordur. Çünkü kamışın bütün ölçüleri tam olmalıdır ki, böyle bir kamış doğal olarak binlerce kamışta bir rastlanır. Bu sebeple aşağıdaki diğer açkı yöntemi daha sık kullanılır.

GELENEKSEL NEY AÇKI ÂLETLERİ
ney_acki_aletleri

1,2 : Perde açkı âletleri. 3,4,5 : Kamış içi açkı eğeleri. 6 : Perde içi temizleme bıçağı. 7 : Biz.

8 : Kıl testeresi.

 

2-Kaydırma Metodu Açkı:

Bu yöntem için öncelikle yukarıda anlatılan klasik metot tatbik edilir. Sadece perde delikleri büyütülmemiş olmalıdır. Buraya kadar yapılan işlemler neticesinde, bazı perdelerde pestlik veya tizlik olmuş ise, kaydırma metodu denilen yöntem uygulanır. Bu o perenin aşağı veya yukarı doğru büyütülmesidir. Burada istenilen son perde çap ölçüsü kaydırılarak sağlanır.

Yukarı doğru kaydırılarak büyütülen perdelerin sesleri tizleşir,

Aşağı doğru kaydırılarak büyütülen perdelerin sesleri ise pestleşir.

Perde Kaydırmaları:

Aşîran perdesi : 1 – 1,5 mm. Yukarı doğru,

Nevâ perdesi : 2 – 2,5 mm. Yukarı doğru,

Çargâh perdesi : 1 – 1,5 mm. Aşağı doğru,

Segâh perdesi : 1 – 1,5 mm. Yukarı doğru,

Kürdi perdesi : 1 – 1,5 mm. Aşağı doğru

Hicaz perdesi : 1 – 1,5 mm. Yukarı doğru

Yukarıda belirtildiği gibi perdelerde kaydırma yapılarak deliklerin son çap ölçüleri sağlanır. Bu ölçüler; Bolahenk nısfiye ile yıldız akort arası 9-9,5 mm, daha pest akorttaki neyler için 9,5-10 mm dir. Hassas akort ayarını oluşturan kaydırma şekli, bir akort âleti ile yapılır. Fakat daha önemlisi mûsıkî kulağıdır. Ayrıca segâh perdesi akort âletinde yoktur. Ney açan kişinin mutlaka belli bir seviyede neyzen olması gerekir.

Son olarak arka perde olan ve kamışın diğer perdelere göre tam arka yüzüne denk gelen aşîran perdesi açılır ve o da bir miktar yukarı kaydırılır. Aşîran perdesi 13/26 oranında açıldığı zaman Fa (Irak perdesi) pest kalır. Yukarıda yapılan açıklamamız göz önüne alındığında bu perde yukarı kaydırıldığında perde akordu gerçek yerine gelir. Ayrıca bu perde sağ veya sol üfleyenlere göre yeri kamış boğumunun merkez çizgisinden yanlara doğru kaydırılır.

Aşîran perdesi, açıldığı boğumun tam ortasına denk gelebilirse sesler çok dengeli olur. Ancak bu kamışın yapısından dolayı her zaman mümkün olmayabilir.

Ara perdeler ayarlandıktan sonra genel ses kontrolü yapılır. Açık-kapalı sesler karşılaştırılır. Diğer sesler de oktavları ile uyumlu hale getirilmek için karşılaştırılır.

Rast sesine kadar bütün perdelerden ses (7 adet açılan delikten) çıkar. Ancak Rast perdesini bulmak için bütün perdeler kapatılınca, Ney’in altından çıkan ses Rast sesini verir. (Bkz. Ney’in Ana Perdeleri ve Oranları)

Not : Bütün perdeler açıldıktan sonra, Ney’in üflenen kısmı olan boğaz boğumu konulacak başpârenin boyu kadar kesilir ve başpâre buraya takılır.

Diğer perdelerin akortları hatalı olmayıp sadece alt perde olan Rast perdesinde pestlik veya tizlik varsa:

Pestlik varsa: Kamış alt taraftan 1 mm den başlayarak tıraşlanır. Yani sazın boyu, akorda gelinceye kadar kontrollü olarak kısaltılır. Diğer bir deyimle Ney’in boyu kısaldıkça tizleşme sağlanır. Bu işlem; oktav seslerin ve açık – kapalı seslerin karşılaştırmalarında oluşabilecek farklılıklar için tercih edilir.

Tizlik varsa: Kamışın alt parazvânesi biraz yükseltilir. Gerekirse uzatıldığı miktarda içine başka kamıştan parça yapıştırılır. Bu işlem de ne kadar pestleşecek ise, (Akorda göre) o miktarda parça ilavesi yapılır. Diğer bir deyimle ney’in boyu uzadıkça pestleşme sağlanır.